Naslov (srp)

Uloga mračnih crta dezintegracije i egzekutivne funkcije inhibicije u objašnjenjukriminalnog ponašanja : doktorska disertacija

Autor

Nedeljković, Boban, 1990-

Doprinosi

Opačić, Goran, 1962-
Purić, Danka, 1985-
Lazarević, Ljiljana, 1981-
Knežević, Goran, 1964-
Mijović, Dragan

Opis (srp)

Mračne crte ličnosti kao što su psihopatija, Makijavelizam i sadizam predstavljaju vaţne ličnosne determinante različitih formi antisocijalnih ishoda, uključujući kriminalno ponašanje. Ove crte imaju zajedničku osnovu u Mračnom faktoru ličnosti, koji opisuje opštu tendenciju pojedinca da maksimizira sopstvenu korist i bezobzirno sledi sopstvene interese, pri čemu se takvo ponašanje racionalizuje različitim uverenjima. Sa druge strane, sklonost ka psihozi-sličnim iskustvima i ponašanjima (PSIP), konceptualizovana kroz model Dezintegracije, obuhvata skup psihotičnih i disfunkcionalnih karakteristika ličnosti poput perceptivnih distorzija, paranoje i zaravnjenog afekta. Uprkos vaţnosti oba konstrukta za širok set maladaptivnih ponašanja, ova dva domena ličnosti su do sada odvojeno ispitivana u kontekstu kriminalnog ponašanja, a njihov meĎusobni odnos predstavlja potpuno neistraţeno polje. Pored ovih konativnih domena, dosadašnja istraţivanja su ukazala i na značaj kognitivnih procesa u oblikovanju ponašanja. Jedan od ključnih regulatornih mehanizama u kontroli ponašanja je egzekutivna funkcija inhibicije koja omogućava suzbijanje automatskih, impulsivnih, neadekvatnih odgovora. Deficit inhibicije se smatra vaţnim za kriminalno ponašanje, naročito u kontekstu nasilnog kriminaliteta, a često je prisutan kod osoba sa izraţenijim mračnim crtama, kao i kod onih sa višim nivoima PSIP. MeĎutim, u prethodnim istraţivanjima su ovi fenomeni pojedinačno ispitani, a time su zanemareni neki vaţni aspekti ovih odnosa poput potencijalnog interakcijskog efekta mračnih crta i PSIP na inhibiciju ili mogućnosti da deficit inhibicije posreduje u vezi ovih ličnosnih konstrukata i kriminaliteta. Stoga je fokus ovog istraţivanja bio na proširivanju saznanja kroz konkretno postavljene ciljeve.Prvi cilj bio je da se u mračno-dezintegrisanom prostoru ličnosti detaljno istraţe meĎusobni odnosi crta definisanih Mračnim faktorom i faceta definisanih Dezintegracijom, a drugi cilj je bio da se ispitaju njihovi odnosi sa egzekutivnom funkcijom inhibicije. Treći cilj je bio da mračne crte, Dezintegracija i inhibicija ispitaju u kontekstu kriminalnog ponašanja (kriminalnog povrata i nasilnog kriminaliteta), dok je četvrti cilj bio da se utvrde njihove veze sa rizikom za ponavljanje krivičnog dela procenjenim od strane stručnog lica.Istraţivanje je realizovano u kazneno-popravnom zavodu u Sremskoj Mitrovici na uzorku od 329 osuĎenih lica muškog pola. Za ispitivanje mračne strane ličnosti korišćen je upitnik D-70, mera Mračnog faktora, koja uključuje 12 uţih crta, a za ispitivanje sklonosti ka PSIP je korišćen DELTA instrument, mera Dezintegracije, koja obuhvata 9 faceta niţeg reda. U ispitivanju egzekutivne funkcije inhibicije korišćena su četiri zadatka: numerički Strupov zadatak, levo-desno zadatak, neverbalniStrupov zadatak i Eriksen flanker zadatak. Inteligencija je, u svrhu kontrole, procenjena pomoću kratke forme Ravenovih progresivnih matrica. Kao mere kriminaliteta su korišćeni podaci iz zvanične zatvorske dokumentacije: broj krivičnih dela, broj pravosnaţnih presuda i broj izdrţanih zatvorskih kazni. Iz zvanične zatvorske dokumentacije je preuzeta i mera procenjenog rizika za ponavljanje krivičnog dela koja predstavlja skor sa Upitnika za procenu osuĎenog.U kontekstu prvog cilja, rezultati su pokazali da mračne crte i fenomeni Dezintegracije predstavljaju dva odvojena i umereno pozitivno povezana faktora. Analiza mreţe ovih varijabli je pokazala da zaravnjeni afekt ima ulogu „mosta― u konektovanju crta Mračnog faktora i Dezintegracije. U pogledu drugog cilja, demonstrirana je pozitivna veza deficita inhibicije sa mračnim crtama i fenomenima Dezintegracije prezentovanim na nivou faktora, uz značajne korelacije sa većinom crta i faceta. TakoĎe, evidentiran je veći deficit inhibicije kod osoba koje karakterišu istovremeno visoki nivoi mračnih crta i Dezintegracije.Kada je u pitanju treći cilj, rezultati su pokazali da Dezintegracija nije povezana, dok Mračni faktor i deficit inhibicije ostvaruju slabe pozitivne veze sa kriminalitetom. Za razliku od većine mračnih crta, koje su ostale nepovezane sa kriminalitetom, sadizam se izdvojio kao značajan korelat sve tri mere kriminaliteta. Kod sadizma je evidentirano da ostvaruje najsnaţniju vezu sa brojem krivičnih dela i ova veza je delimično posredovana deficitom inhibicije, s tim što medijacijski efekat prestaje da bude značajan kada se kontroliše inteligencija. U diskriminativnim analizama je demonstrirana uloga Mračnog faktora i inhibicije u diferenciranju nasilnog od nenasilnog kriminaliteta. Mračni faktor i deficit inbihicije imaju skoro podjednaku ulogu u diferenciranju dve osnovne grupe osuĎenika determinisane prisustvom nasilnog kriminaliteta (bez nasilnih krivičnih dela i sa bar jednim nasilnim krivičnim delom). MeĎutim, Mračni faktor ima veću ulogu u finijoj diferencijaciji koja uključuje razlikovanje na nivou više grupa, što uključuje ponavljanje nasilnih krivičnih dela ili preteţno nasilni i intenzivan kriminalitet. U kontekstu četvrtog cilja, pokazalo se da osuĎenike sa višim nivoima procenjenog rizika za ponavljanje krivičnog dela karakterišu viši nivoi mračnih crta, veća dezintegrisanost i slabija inhibicija.

Opis (srp)

Psihologija - Psihologija individualnih razlika, Kriminalistička psihologija / Psychology - Psychology of individual differences, Criminal psychology Datum odbrane: 30.05.2025.

Opis (eng)

Dark personality traits such as psychopathy, Machiavellianism, and sadism represent important personality determinants of various forms of antisocial outcomes, including criminal behavior. These traits have a common foundation in the Dark Factor of Personality, which describes a general tendency of individuals to maximize their own utility and ruthlessly pursue their interests while having various beliefs that justify such behavior. On the other hand, proneness to psychotic-like experiences and behaviors (PLEBs), conceptualized through the model of Disintegration, encompasses a set of psychotic and dysfunctional personality characteristics, such as perceptual distortions, paranoia, and flattened affect. Despite the importance of both constructs for a broad range of maladaptive behaviors, these two personality domains have so far been examined separately in the context of criminal behavior, while their mutual relationship is an entirely unexplored field. In addition to these conative domains, previous research has also highlighted the importance of cognitive processes in shaping behavior. One of the key regulatory mechanisms in behavior control is the executive function of inhibition, which enables the suppression of automatic, impulsive, and inappropriate responses. Inhibition deficits are considered crucial for criminal behavior, especially in the context of violent criminality, and they are often present in individuals with heightened dark traits, as well as those with higher levels of PLEBs. However, previous studies have examined these phenomena separately, thereby neglecting important aspects of these relationships, such as the potential interaction effects of dark traits and PLEBs on inhibition or the possibility that deficit of inhibition mediate the relationship between these personality constructs and criminal behavior. Therefore, the focus of this study was to expand knowledge in this area through concrete research aims.The first aim was to thoroughly examine the interrelations between traits defined by the Dark Factor and facets defined by Disintegration within the dark-disintegrated personality space, while the second aim was to investigate their relationship with the executive function of inhibition. The third aim was to examine dark traits, Disintegration, and inhibition in the context of criminal behavior (criminal recidivism and violent criminality), while the fourth aim was to determine their associations with the risk of reoffending as assessed by an expert.The study was conducted at the penal-correctional facility in Sremska Mitrovica on a sample of 329 male convicts. To assess the dark side of personality, the D-70 questionnaire, a measure of the Dark Factor, was used, which includes 12 specific traits. Proneness to PLEBs was assessed using the DELTA instrument, a measure of Disintegration, which consists of 9 lower-order facets. The executivefunction of inhibition was measured using four tasks: the numerical Stroop task, left-right task, nonverbal Stroop task, and Eriksen flanker task. Intelligence was assessed as a control variable using a short form of Raven’s Progressive Matrices. Data from the official prison records were used as the measures of criminality: the number of criminal offenses, the number of final convictions, and the number of prison sentences served. The scores from the Offender Assessment Questioannire, indicating the risk of reoffending, were also registered from the official records.Relative to the first aim, the results showed that dark traits and the phenomena of Disintegration represent two distinct yet moderately positively correlated factors. Network analysis of these variables indicated that flattened affect plays the role of a ―bridge‖ in connecting the Dark Factor traits and Disintegration facets. Regarding the second aim, a positive association was demonstrated between inhibitory deficits and both dark traits and Disintegration phenomena at the factor level, along with significant correlations with most traits and facets. Also, a greater inhibition deficit was observed in individuals who simultaneously exhibited high levels of dark traits and Disintegration.Regarding the third aim, the results showed that Disintegration was not associated with criminal behavior, while the Dark Factor and inhibitory deficit exhibited weak positive associations with criminality. Unlike most dark traits, which remained unrelated to criminal behavior, sadism emerged as a significant correlate of all three measures of criminality. Sadism demonstrated the strongest association with the number of offenses, and this relationship was partially mediated by inhibition deficit, whereby the mediation effect becomes insignificant once intelligence is controlled for. Discriminant analyses demonstrated the role of the Dark Factor and inhibiton deficit in differentiating violent from non-violent criminality. The Dark Factor and inhibition deficit played an almost equal role in distinguishing between two main groups of offenders (without violent offenses and with at least one violent offense). However, the Dark Factor had a greater role in a more nuanced differentiation based on more than two groups, which includes violent reoffending or predominantly violent and high-intensity criminality. Regarding the fourth aim, the findings indicated that offenders with higher levels of estimated risk for reoffending were characterized by higher levels of dark traits, greater Disintegration, and poorer inhibition.

Jezik

srpski

Datum

2025

Licenca

Ovo delo je licencirano pod uslovima licence
Creative Commons CC BY-NC 3.0 AT - Creative Commons Autorstvo - Nekomercijalno 3.0 Austria License.

http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0/at/legalcode

Predmet

OSNO - Opšta sistematizacija naučnih oblasti, Psihologija

dark traits, Dark Factor, psychotic-like experiences and behaviors, Disintegration, inhibition, criminality

OSNO - Opšta sistematizacija naučnih oblasti, Psihologija

mračne crte, Mračni faktor, psihozi-slična iskustva i ponašanja, Dezintegracija, inhibicija, kriminalitet